Funsaun Lei
Konstitusional
Konstitusional RDTL
mak testu ida ne’ebe estabelese direito baziku sidadaun Timor Leste nian, no
impoin rekerimentu baziku kona ba guvernu. Esensialmente, konstituisaun ne’e
diriji lala’ok nasaun nian.Nune’e prosesu kria konstituisaun ne’e refleta Timor
oan sira nian fiar no valor. Porezemplo, bain hira funsionariu estadu ida simu
pose, sira halo juramentu hodi promote katak sira sei banati tuir prinsipiu
konstitusional, no bainhira parlamentu Nasional konsidere atu kria lei foun,
sira tenke haree didi’ak atu lei foun ne’e la viola konstituisaun.
Tansa Estuda Lei
Konstitusional?
Estudu lei
konstitusional ne’e analiza kona ba regras no prinsipiu fundamental ne’ebe
governa estrutura no organizasaun estadu nian, liu-liu orgaun politikus no nian
kompetensia, no mos
Kapitulu I
Prezidensia
OBJECTIVUS KAPÍTULU
NE’E NIAN
A.
Atu esplora no estuda kona ba knar prezidente nian
B.
Atu kumpriende elisaun Prezidente
C.
Atu esplika kona ba prosesu ne’ebe sei akontese hafoin
president rezigna-an ka hatún tiha
D.
Atu esplika relasaun entre prezidente no orgaun estudu
nian sira seluk
E.
Atu aprende estrutura governu nian ida ne’ebe mak kria
prezidénsia ne’e
OBSERVASAUN JERÁL
KAPÍTULU NE’E NIAN
- Prezidente Republika mak xefi Estadu iha sistema
semi-prezidensial.
- Hafoin parlamentu Nasional pasa ona lei ida,
prezidente bele promulga ka veta lei ne’e. prezidente mos bele buka
apresiasaun preventive no revizaun abstraktu ba lei sira.
- President iha poder atu halo nomeasaun oin-oin.
- Prezidente bele negosia tratadu sira no nomeia
offisiais ba relasaun internasional nian.
- Prezidente belefo perdaun
ba ema dadur ka ema kondenadu sira no fo indultu ba sentesa prizaun nian.
- Iha rekezitu elijibilidade nian ba kandidatu sira
ne’ebe hakarak sai Prezidente.
- Prezidente ida bele rezigna-an ka hatun tiha husi
kargu bazeia ba kondisaun balu.
- Prezidente iha imunidade ba atu ofisial ruma
ne’ebe nia komete durante ninia mandate.
- Iha ninia knar, prezidente hatene apoiu husi
grupu orgaun no servisu sira, ne’ebe inklui uma sivil (Casa Civil), uma
military (Casa Militar), sekretaria/sekretariu pesoal prezidente nian no
konselhu administrasaun tuir lei no. 3/2011 (1 Juňu 2011).
I.
KNAAR PREZIDENTE NIAN
Objetivu Sesaun ne’e nian
·
Atu aprende kona ba sistema governu Timor-Leste nian
nu’udar sistema semi-Prezidensial
·
Atu introdus istoria kona ba prezidensia iha
Timor-Leste
Konstituisaun RDTL
1.
Prezidente Republika maka estadu nia Xefe no
reprezenta no garante nasaun nia indepedensia, esadu nia unidade no instituisaun
demokratika sira nia funsionamentu regular.
2.
Prezidente republika maka forsa Armada sira nian
Komandante Supremu.
Governu iha
Timor-Leste konsidera hanesan governu ho sistema semi-prezidensial. Iha sistema
semi-prezidensial, eziste prezidente ida no Asembleia Parlamentar ne’ebe eleitu
husi povo, no governo ida ne’ebe politikamente iha responsabilidade ba
prezidente no Asembleia ne’e. Karakterizasaun espifiku sistema ida ne’e ninian
no divizaun poder entre orgaun sira, husi nasaun ida ba nasaun seluk la
hanesan.
Prezidente ne’e orgaun
politika ida mesak, no nia serve hanesan ofisial ida ne’ebe hetan eleitu
popularmente hodi reprezenta povo Timor. Kontrario ho sistema Prezidensial, iha
sistema semi-Prezidensial prezidente la halo parte iha governo. Governu,
ne’ebe lidera husi Primeiru Ministeriu, mak orgaun ida ne’ebe iha
responsabilidade hodi hala’o politika jeral sira nasaun nian, indepedente husi
Prezidente. Governu iha responsabilidade hodi hatan ba prezidente no
parlamentu, no prezidente ka parlamentu mos bele hasai desizaun hodi demite
governu. Ikus liu, parlamentu mos eleitu liu husi elisaun popular hanesan
prezidente. Parlamentu ezerse poder fiskalizador importante hodi tau matan ba
governu no ida ne’e bele rexulta ho demisaun governu. Parlamentu la bele demite
Prezidente iha poder atu dissolve parlamentu.
Sistema
semi-Prezidensial ne’e diferente husi republika parlamentar tanba iha sistema
ne’e Prezidente simpesmente serve deit hanesan figura seremonial no Primeiru
Ministru mak kaer poder lejislativu no ezekutivu nu’udar xefe governu. Sistema
semi-prezidensial mos diferente husi sistema Prezidensial, tamba iha sistema
Prezidensial ne’e Prezidente iha poder ezekutivu no la fahe poder ne’e ho
Primeiru Ministru.
v Istoria
Desde loron 28 Novembru, 1975, Timor-Leste iha ona ema
na’in 5 (Lima) mak serve nu’udar Orezidente Republika. Prezidente na’in rua ida
uluk toma pozisaun ne’e durante funu ba indepedensia husi Portugal.
1. Francisco Xavier do Amaral
Depoisde Timot-Leste
halo deklarasaun unilateral ba independensia husi Portogal iha tinan 1975,
Francisco Xavier do Amaral simu pose hodi sai ema dahuluk ne’ebe kaer kargu
Prezidente. Mandatu Amaral nian nu’udar Prezidente bada deit tamba invazaun
indonesizia nian obriga nia no membru governu sira seluk hodi halai ba ai-laran
iha fulan Dezembru, iha tinan ne’ebe hanesan. Maske nia fundador Frente
Revolucionaria de Timor Leste Indepedente (Fretelin), iha tinan 1977 Amaral
hetan espulsa husi partidu tamba nia la konkorda ho estratejia partidu nian
kona ba oinsa mak bele luta ho diak liu hasoru okupasaun indonezia nian.
Forsa Indonezia nian
kaptura Amaral iha tinan 1978 no tau nia iha detensaun uma (Obrigasaun atu hela
iha uma) iha Bali no tuir mai iha Jakarta to’o tempu Indonezia sai husi
Timor-Leste iha tinan 1999. Iha fulan Abril tinan 2002, Amaral konkore/compete
hasoru Xanana Gusmão no lakon iha elisaun Prezidensial. Iha tinan 2007, nia
konkore tan iha elisaun Prezidensial no hetan pozisaun dahaat. Iha 2012, nia
mos sai konkorenti iha kampaňa elisaun, maibe mate tanba moras durante period
kampaňa.
2. Nicolau dos Reis Lobato
Nicolau do Reis Lobato
nomeadu sai Primeiru Ministru iha loron 28 novembru 1975. Iha 1977 komite
sentral FRETELIN hili Lobato sai nu’udar Prezidente. Lobato kaer kargu
prezidente nian to’o loron ikus tinan 1978 bainhira forsa especial Indonezia
nian halo embuskada no oho nia.
3. Xanana Gusmão
Xanana Gusmão maka
Prezidente dahuluk ba republika Demokratika Timor-Leste Indepedente. Ninian
mandate komesa hafoin restaurasaun ba Indepedensia Timor-Leste nian iha loron
20 Maiu 2002 no remata iha loron 20 Maiu 2007.
Depois invasaun husi
Indonezia, Gusmão envolve no servisu maka’as hodi organiza atividade
rezistensia no hetan kreditu ba susesu ikus movimentu ne’e nian. Husi tinan
1983 to’o tinan 1992 bainhira Indonezia kaptura nia, Xanana serbi nu’udar
komandante forsa armada rezistensia iha Timor-Leste. Nia mos hari no serbi
nu’udar xefi ba konsellu Nasional Rezistensia Maubere nian (CNRM).CNRM depois
muda naran ba konsellu nasional Resistensia Timorense ne’ebe disolvidu iha
tinan 2001.Tamba knar Xanana nian iha rezistensia, forsa Indonezia kaer nia iha
tinan 1992, julga no kondena nia ho akuzasaun oin-oin.Nia hela iha prizaun
Cipinang, iha Jakarta, to’o tinan 1999.Depois nia muda ba detensaun uma
(Obrigasaun atu hela iha uma), no ikusliu hetan liberdade no autorizasaun hodi
sai husi Indonezia hafoin eventu iha fulan Setembru tinan 1999 iha Timor.
Durante ninia tempu
iha prizaun Cipinang Jakarta, Gusmão kontinua ninian pozisaun nu’udar
Prezidente Konsellu Nasional Rezistensia Timorense hodi lidera rezistensia
hasoru Indonezia. Kuandu nia fila ona ba Timor nia mantein papel importante iha
prosesu rekonstrusaun ba rai Timor no mos halo parte importante iha servisu
sira hamutuk ho administrasaun nasions Unidas ne’ebe governa Timor to’o fulan
Maiu tinan 2002. Konsellu Nasional Rezistensia Timorense disolvidu iha 2001 no
nakfera ba partidu politiku oin-oin, no partidu sira ne’e forma rasik sira nian
ajenda politika. Gusmão mantein nafatin papel importante iha period
administrasaun UNTAET nian no nia hetan eleitu nu’udar lider ba konsellu
Nasional ne’ebe sai hanesan precursor (ema nebe mai antes) ba Asembleia
Konstituante iha fulan Outubru tinan 2000. Iha tinan 2002 nia manan elisaun prezidensial
dahuluk ho votu porsentu 82.7.antes elisaun 2007, nia harii partidu politiku
foun ida ho naran kongresu Nasional ba Rekonstrusaun Timorense (CNRT), hodi sai
konkorenti ba iha elisaun parlamentar, CNRT manan votu porsentu 24. Prezidente
foun ne’ebe eleitu konvida sira hodi forma governu ida liu husi koaligasaun ho
partidu sira seluk iha parlamentu. Ho ida ne’e Gusmão sai nu’udar Primeiru
Ministru Timor-Leste iha loron 8 fulan Agustu tinan 2017.
4. José Manuel Ramos-Horta
Ramos-horta sebi
nu’udar prezidente daruak Timor-Leste nian iha tempu indepedensia hafoin manan iha elisaun
prezidensial 2007. Iha tinan 1996, nia simu premiu Nobel da Paz hamutuk ho
Bispu Dioseze Dili nian iha tempu ne’eba.Ramos-Horta mos fundador no membru
Fretelin, no nia halai ba eziliu iha fulan Dezembru tinan 1975. Iha rai-liur
nia sai figura importante iha rezistensia no serbi nu’udar porta-viz ba CNRT
durante okupasaun Indonezia nian iha Timor-Leste. Ramus-Horta rezigna-an husi
Fretelin iha tinan 1988 no desde tempu ne’eba nia la afilia ba partidu politiku
ida. Maibe nia kontinua sai hanesan figura politiku ne’ebe importante.Durante
tempu governu Fretelin nian, nia serbi nu’udar Ministru defeza nian iha tinan
2006.Husi tinan 2006 to’o 2007, bainhira Premeiru Ministeru Timor-Leste
resigna-an, Ramos Horta serbi nu’udar primeiru Ministru iha momentu ne’eba.
Iha fulan Feveruariu
tinan 2008, Ramos Horta hetan kanek todan durante tentative asasiniu. Durante
ninia rekuperasaun fiziku husi fulan Fevreiru to’o Abril tinan 2008, Vise Prezidente
Parlamentu Nasional Vicente Gutteres no Prezidente Parlamentu Nasional Fernando
de Araujo mak kaer kargu nu’udar prezidente iha tempu ne’eba. Hafoin iha loron
17 fulan Abril tinan 2008, Ramos Horta assume fila fali nia kargu nu’udar
prezidente.
5. Taur Matan Ruak
Taur Matan Ruak hetan
fatin daruak iha ronde dahuluk elisaun Prezidensial 2012.Nia hetan votu liu
Ramos Horta maibe menus liu kandidatu Fretelin nian, Lu Olo. Tanba laiha
kandidatu ida mak manan ho votu maioria, tenke iha elisaun ba ronde daruak ba
kandidatu na’in rua ne’ebe manan ho votu barak liu. Iha elisaun ronde daruak
ne’e, Taur Matan Ruak manan ho votu maioria.
Maske koňesidu
popularmente ho naran revolusionariu “Taur Matan Ruak” ka TMR nia moris ho
naran Jose Maria Vasconcelos iha tinan 1956 iha Osso Huna, suku ki’ikoan ida
iha distritu Baucau, maibe maioria nia pasa ninia tempu infansia iha Dili. Iha
tinan 1975 bainhira Indonezia invade Timor-Leste, TMR tama iha forsa armada
FRETELIN nian ne’ebe hanaran FALINTIL no nia luta hamutuk ho FALINTIL nian iha
foho Matebian. TMR konsege eskapa (halai Sai) husi destruisaun ida n’e no
reorganiza-an ho membru FALINTIL sira seluk hodi komesa fali funu klandestina
foun. Durante tempu hirak ne’e nia sa’e ho hetan kargu, no iha tinan 198 nia
serbi nu’udar komandante FALINTIL.Iha tempu indepedensia, nia sai Xefe ba forsa
Armada. Iha ninian funsaun ida ne’e, nia superviziona intregrasaun FALINTIL
nian ba iha F-FDTL Forsa military Timor-Leste. Iha fulan Outubru, tinan 2011,
TMR rezigna-an husi military atu nu’une nia bele elejivel hodi konkorre iha
elisaun. Bainhira kalan fahe-rua iha loron 20 fulan Maiu tinan 2012,
aniversariu indepedensia timor-leste nian, TMR ofisialmente simu pose nu’udar
prezidente.
II. PODER NO DEVER SIRA
Objectivu Seksaun Ne’e
Nian
§ Atu kompriende poder
prezidente nian ba promulgasaun no nomeasaun
§ Atu kompriende poder
prezidente nian ba disolusaun no nomeasaun
§ Atu kompriende poder
antesipatoriu ka revizaun preventive no revizaun abstrata
§ Atu aprende kona-ba
kapasidade prezidente nian hodi deklara funu,, negosia tratadu sira, no nomea
ofisiais ba asuntu relasaun internasional nian.
§ Atu kompriende
kapasidade prezidente nian atu fo perdaun ba krimes sira no fo indultu ba
sentesa prizaun nian
§ Atu kompara poder
prezidente nian iha perdaun/poder iha indultu ho poder ba sentens prizaun nian.
§ Atu deskute restrisaun
ka limitasaun ba nomeasaun prezidente interinu ka hasai tiha poder prezidente
interinu nian.
- Lejislativu
Konstituisaun RDTL
Artigu 85: Kompetensi
Rasik
Prezidente Republika
iha kompetensia eskluzivu atu:
a)
Promulga diploma lejislativu no haruka publika
rezolusaun Parlamentu Nasional nian ne’ebe aprova akordu no ratifika tratadu no
konvensaun internasional;
b)
Ezerse direitu atu veta kona ba diploma lejislativu
naran ida, iha loron 30 nia laran hahu iha loron ne’ebe simu diploma ne’e;
Governu no Parlamentu
Nasional mak kaer poder lejislativu.Prezidente laiha poder lejislativu maibe
nia iha papel importante iha prosesu lejislativu liu husi nian poder
promulgasaun no direitu atu veta.
Bainhira Parlamentu
Nasional pasa ona projeitu lei ida (haree iha kapitulu parlamentu Nasional nian
atu bele hetan liu tan informasaun),iha loron 30 nia laran, Prezidente bele
promulga diploma ne’e ba lei ka uza nain poder atu veta hodi blokeia lei ne’e.
Ba estatutu sira
ne’ebe prezidente simu husi Guvernu, Prezidente iha tempu ne’ebe naruk uitoan
(loron 40) atu deside promulga ka veta. Tanba dala barak governu kria lei
ne’ebe tekniku no espesializadu, loron 10 adisional ne’e sei fo tempu ne’ebe
naruk ba prezidente atu konsidera lei ne’e.
Promulgasaun
Hafoin simu tiha lei
ka estatutu sira husi Parlamentu Nasionak ka husi Guvernu, Prezidente iha
responsabilidade atu promulga estatutu sira ne’e. Promulgasaun ne’e konsidera
hanesan atu idahodi anunsia formalmente katak
lei foun ne’e pasa no aprova duni liu husi prosesu konstitusional ne’ebe
apropriadu. Promulgasaun moshanesan espresaun prezidente nian ida kona ba poder
supervisor ne’ebe prezidente ezerse no hatudu ba Parlamentu Nasional no Governu
(poder lejislativu). Prezidente mos ezerse poder supervisor ida ne’e liu husi
ninian direiitu ba veta. Poder ba veta nian sei deskuti liutan iha testu tuir
mai.
Separasaun Poder
Separasaun Poder ne’e
modelu autoridade politiku ida ne’ebe fahe poder politiku ba iha ramu oin-oin
no ramu ida-idak iha ninia responsabilidade rasik. Ho meius ida ne’e la iha
ramu ida mak kontrola tomak governu.
Tradisionalmente,
separasaun ne’e eziste entre ramu tolu: ramu ezekutivu (Prezidente no Primeiru
Ministru), ramu lejislativu (Parlamentu) no judisiariu (Tribunal). Sistema
ida ne’e dala barak refere ho naran “sistema tripartite”. Nasaun barak kria no
pasa lei sira; responsabilidade ramu judisiariu nian mak atu interpreta lei no
julga oinsa lei ne’e aplika iha situasaun ruma.
Kontrolu no Ekilibriu
Kontrolu no Ekilibriu ne’e sestema
ida ne’ebe aplika separasaun poder atu bele prevene alokasaun poder atu bele
limita no kontrola governu sira seluk.
- Nomeasaun
